Όταν το σώμα πενθεί

Πριν λίγες μέρες, μια δυνατή κρίση πόνων στις αρθρώσεις μου, με άφησε στο κρεβάτι για μέρες. Ανήμπορη να περπατήσω, να κινηθώ, να δουλέψω, να αγκαλιάσω την κόρη μου να τη φροντίσω όπως θα ήθελα. Δεν ήταν η πρώτη φορά. Μέσα στα 7 χρόνια του πένθους μου για τον γιο μου, το σώμα μου έχει πονέσει πολλές φορές. Ναι, υπάρχει και μια ιατρική εξήγηση. Το αυτοάνοσό μου είναι υπαρκτό.

Όμως βαθιά μέσα μου γνωρίζω πια καλά πως υπάρχει και κάτι ακόμα: η θλίψη που δεν βρίσκει πάντα λέξεις, συχνά βρίσκει το σώμα .

‍ Κάποτε σκεφτόμουν πόσο πιο εύκολο είναι να πω στους ανθρώπους γύρω μου «πονάω», όταν ο πόνος αφορά το σώμα. «Πονάνε οι αρθρώσεις μου». «Δεν μπορώ να σηκωθώ». «Είμαι εξαντλημένη». Είναι πολύ πιο εύκολο αυτό, από το να πω με την ίδια ευαλωτότητα «πονάει η καρδιά μου». Ίσως γιατί ο σωματικός πόνος ακούγεται πιο άμεσα. Γίνεται πιο εύκολα αποδεκτός. Ενώ ο ψυχικός πόνος, όσο αληθινός κι αν είναι, συχνά αφήνεται μόνος του. Χωρίς αρκετό χώρο. Χωρίς γλώσσα. Χωρίς μάρτυρα.

‍ ‍

Κι όμως, το πένθος δεν είναι μόνο μια υπόθεση της ψυχής. Δεν είναι μόνο δάκρυα, μνήμες, σιωπές και επέτειοι. Είναι και μια βαθιά σωματική εμπειρία. Το πένθος περνά από το νευρικό μας σύστημα, από τις ορμόνες του στρες, από τον ύπνο, την καρδιά, την όρεξη, τη συγκέντρωση, το ανοσοποιητικό. Δεν είναι ιδέα ότι νιώθουμε εξάντληση. Δεν είναι υπερβολή ότι δεν μπορούμε να φάμε, να κοιμηθούμε, να σκεφτούμε καθαρά.

‍ Η νευροεπιστήμονας και ειδική στο πένθος Mary-Frances O’Connor φωτίζει πολύ ουσιαστικά αυτή τη διάσταση στο βιβλίο της The Grieving Body. Μας υπενθυμίζει ότι:

H απώλεια δεν είναι κάτι που “συμβαίνει μόνο μέσα μας” συναισθηματικά, αλλά κάτι που διαπερνά ολόκληρο τον οργανισμό. Το σώμα δεν είναι απλώς ο μάρτυρας του πένθους. Είναι και φορέας του.

Ένα από τα πιο ανακουφιστικά μηνύματα που παίρνω από τη δουλειά της O’Connor είναι ότι: όταν το σώμα μας αλλάζει μέσα στο πένθος, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε απορρυθμιστεί ανεπανόρθωτα ή ότι δεν τα καταφέρνουμε. Συχνά σημαίνει ότι ο οργανισμός μας παλεύει να προσαρμοστεί στο στρες της απώλειας

To σώμα κουβαλά αυτό που η ψυχή δεν μπορεί να πει

‍Ναι, μετά από 7 χρόνια, υπάρχουν μέρες που δεν μπορώ να φάω σχεδόν τίποτα. Μέρες που δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Μέρες που δεν θέλω να δω άνθρωπο, να μιλήσω, να δουλέψω, να εξηγήσω. Και ξέρω ότι δεν είμαι η μόνη.

Πολλοί άνθρωποι που πενθούν, και σε διαφορετικές φάσεις του πένθους τους, ζουν αυτή την αλλόκοτη εμπειρία: το σώμα τους μοιάζει να μην υπακούει πια όπως πριν. Σαν να ξέχασε τον παλιό του ρυθμό. Σαν να χρειάζεται να ξαναμάθει πώς να υπάρχει μέσα σε έναν κόσμο που έχει πια αλλάξει για πάντα. Οι ψυχολογικοί και σωματικοί αυτοί κλυδωνισμοί αναγνωρίζονται από επιστημονικές έρευνες οι οποίες περιγράφουν το πένθος ως μια εμπειρία που επηρεάζει όχι μόνο τα συναισθήματα αλλά και το σώμα και τη λειτουργικότητα του ανθρώπου.

‍ ‍

Το σώμα στο πένθος συχνά γίνεται το σημείο όπου μιλά ό,τι δεν ειπώθηκε. Ό,τι δεν άντεξε να ειπωθεί. Ό,τι δεν βρήκε ακόμα μορφή. Ίσως γι’ αυτό μερικές φορές ο πόνος πηγαίνει εκεί όπου «επιτρέπεται» πιο εύκολα να ακουστεί. Στο κεφάλι. Στο στομάχι. Στο στήθος. Στους ώμους. Στις αρθρώσεις. Στην εξάντληση. Όχι γιατί τα φανταζόμαστε, αλλά γιατί ο ψυχισμός και το σώμα δεν είναι δύο ξένοι κόσμοι. Είναι ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος που πονά ολόκληρος.

Οι πιο συχνές σωματικές εκδηλώσεις του πένθους

‍ ‍Εξάντληση και αδυναμία: Ένα από τα πιο συχνά βιώματα είναι η βαθιά κόπωση. Όχι η συνηθισμένη κούραση μιας δύσκολης μέρας, αλλά ένα βαρύ άδειασμα. Σαν να έχει εξαντληθεί κάθε εσωτερικό απόθεμα.

‍ ‍Διαταραχές ύπνου:Το πένθος συχνά διαλύει τον ύπνο. Δυσκολία να αποκοιμηθείς, νυχτερινά ξυπνήματα, πρωινό ξύπνημα με άγχος, αίσθηση ότι δεν ξεκουράζεσαι πραγματικά. Όταν το νευρικό σύστημα βρίσκεται σε διαρκή επιφυλακή, ο ύπνος συχνά γίνεται ένα από τα πρώτα θύματα.

‍ ‍Αλλαγές στην όρεξη: Κάποιοι δεν μπορούν να φάνε. Άλλοι τρώνε χωρίς να πεινούν πραγματικά. Άλλοι ξεχνούν να πιουν ακόμη και νερό. Η απώλεια επηρεάζει τον οργανισμό συνολικά, και η όρεξη συχνά απορρυθμίζεται.

‍ ‍Δυσκολία συγκέντρωσης και “ομίχλη”: Πολλοί πενθούντες περιγράφουν ότι δεν μπορούν να διαβάσουν, να οργανώσουν τη σκέψη τους, να θυμηθούν, να πάρουν αποφάσεις. Είναι σαν ο εγκέφαλος να λειτουργεί σε πιο αργό ή θολό ρυθμό (βλ. “Όταν ο εγκέφαλός μας πενθεί” )

‍ ‍Μυϊκός πόνος, σφίξιμο, πονοκέφαλοι: Το σώμα που πενθεί μένει συχνά σε εσωτερική υπερένταση. Αυτό μπορεί να εμφανίζεται ως σφίξιμο στους ώμους, πόνος στον αυχένα, βάρος στο στήθος, πονοκέφαλοι ή διάχυτη δυσφορία. Μπορεί να μη βρίσκουμε πάντα μία μόνο καθαρή οργανική εξήγηση, όμως αυτό δεν κάνει τον πόνο λιγότερο αληθινό.

‍ Ανοσοποιητική και φλεγμονώδης επιβάρυνση: Η σύγχρονη ψυχοβιολογία του πένθους εξετάζει πώς η απώλεια επηρεάζει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού, τη φλεγμονή και άλλους βιολογικούς δείκτες υγείας. Μια ανασκόπηση στο Psychobiology of Bereavement and Health περιγράφει πιθανούς μηχανισμούς που συνδέουν το πένθος με ανοσολογική δυσρύθμιση και φλεγμονή. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ασθένεια προκαλείται από το πένθος. Σημαίνει όμως ότι το πένθος μπορεί να επιβαρύνει έναν ήδη καταπονημένο οργανισμό ή να κάνει το σώμα πιο ευάλωτο σε κάποιες φάσεις.

‍ Η καρδιά: Υπάρχει το λεγόμενο «σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς» ή takotsubo cardiomyopathy, μια πραγματική και μερικές φορές σοβαρή καρδιακή κατάσταση που μπορεί να εμφανιστεί μετά από έντονο συναισθηματικό ή σωματικό στρες, όπως ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου.

‍ ‍Δεν τα φαντάζεσαι!

Αυτό είναι ίσως το πιο σημαντικό σημείο που θέλω να μείνει σε όποιον/α διαβάζει αυτές τις γραμμές: αν νιώθεις ότι από τότε που “έχασες” τον άνθρωπό σου το σώμα σου άλλαξε, αυτό δεν σημαίνει ότι υπερβάλλεις. Δεν σημαίνει ότι είσαι αδύναμος/η Δεν σημαίνει ότι «κολλάς». Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι το σώμα σου πενθεί μαζί σου.

‍Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο δύσκολα κομμάτια του πένθους: ότι δεν πονά μόνο η καρδιά με τη μεταφορική έννοια. Πονά η ύπαρξη ολόκληρη. Πονά το νευρικό σύστημα, η αναπνοή, η ενέργεια, η αντοχή, η μνήμη, ο ύπνος, η όρεξη. Πονά ο τρόπος που κατοικείς το ίδιο σου το σώμα.

‍ Τι μπορεί να βοηθήσει

‍Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις. Υπάρχουν όμως μικρές πράξεις φροντίδας που μπορούν να στηρίξουν το σώμα σε αυτή τη δύσκολη διαδρομή.

Ήπια κίνηση

Ένα αργό περπάτημα, λίγες διατάσεις, λίγο τέντωμα μέσα στην ημέρα, λίγη κίνηση με αναπνοή. Όχι σαν πίεση, αλλά σαν άνοιγμα. Σαν υπενθύμιση στο σώμα ότι δεν χρειάζεται να κουβαλά όλη τη θλίψη μόνο μέσα από ακινησία και σφίξιμο.

Ρυθμός σε ύπνο και τροφή ‍

Ακόμη κι αν δεν υπάρχει όρεξη, τα μικρά και απλά βήματα μετράνε. Λίγο νερό. Ένα ελαφρύ γεύμα. Μια μικρή ρουτίνα. Μία μικρή προσπάθεια να φροντίζουμε βασικές συνήθειες όπως ο ύπνος και η στήριξη από άλλους ανθρώπους.

Αναπνοή και παύση

‍Μερικά λεπτά πιο αργής αναπνοής, με μεγαλύτερη εκπνοή, μπορούν να βοηθήσουν το νευρικό σύστημα να κατεβάσει λίγο την εσωτερική συναγερμική ένταση.

Έκφραση του πόνου

Γράψιμο. Κλάμα. Συζήτηση. Ψυχοθεραπεία. Προσευχή. Τελετουργίες μνήμης. Η προσευχή, η σιωπή, η πνευματική στήριξη. Σώμα. Κίνηση. Μουσική. Για κάποιους ανθρώπους, πρακτικές όπως το grief yoga, οι ήπιες διατάσεις, το αργό περπάτημα, οι ασκήσεις αναπνοής, ο σωματικός διαλογισμός ή ακόμη και η ελεύθερη κίνηση με μουσική μπορούν να λειτουργήσουν ως τρόποι ώστε η θλίψη να κινηθεί, αντί να μένει μόνο εγκλωβισμένη μέσα στο σώμα. Δεν ταιριάζουν όλα σε όλους. Όμως αξίζει ο καθένας να βρει τον δικό του δρόμο, εκείνον που επιτρέπει στο σώμα του να εκφράζει με ασφάλεια αυτό που η ψυχή δυσκολεύεται ακόμη να πει.

Πότε χρειάζεται και ιατρική βοήθεια

Το ότι το πένθος επηρεάζει το σώμα δεν σημαίνει ότι πρέπει να αποδίδουμε τα πάντα στο πένθος και να τα αγνοούμε. Αν υπάρχει έντονος ή επίμονος πόνος, σημαντική απώλεια βάρους, ακραία εξάντληση, δύσπνοια, πόνος στο στήθος, επιδείνωση προϋπάρχουσας νόσου ή οτιδήποτε σε ανησυχεί πραγματικά, χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.

Ίσως η φροντίδα στο πένθος να μην αρχίζει μόνο από το να “αντέξουμε”, αλλά από το να αναγνωρίσουμε ότι το σώμα μας χρειάζεται στοργή, ρυθμό, κατανόηση και υποστήριξη. Αυτή η οπτική, ότι το σώμα που πενθεί δεν πρέπει να πιεστεί να σιωπήσει αλλά να βοηθηθεί να ρυθμιστεί, είναι για μένα, από τις πιο πολύτιμες συμβολές της Mary-Frances O’Connor.

Όσο περνά ο καιρός, νιώθω όλο και περισσότερο ότι το ζητούμενο δεν είναι να σιωπήσει το σώμα, αλλά να το ακούσουμε. Να το οδηγήσουμε με αγάπη εκεί όπου θα μπορέσει να εκφραστεί χωρίς να φοβάται ότι δεν θα ακουστεί.

Να ακούσουμε την εξάντλησή του.
Τη θολούρα του.
Το σφίξιμό του.
Την πείνα που χάθηκε.
Τον ύπνο που διαλύθηκε.
Τον πόνο που επέστρεψε.

Και αυτά δεν ανήκουν μόνο στις πρώτες μέρες ή στους πρώτους μήνες της απώλειας.
Μπορούν να υπάρχουν, να επιστρέφουν ή να αλλάζουν μορφή και χρόνια μετά.
Το πένθος δεν υπακούει στον χρόνο όπως τον περιμένουν οι άλλοι.
Το σώμα δεν μετρά τον πόνο μόνο με το ημερολόγιο.
Κουβαλά, θυμάται, αντιδρά, ξανανοίγει

‍Αυτό εύχομαι και για όλους εμάς που πενθούμε: να βρίσκουμε πάντα δρόμους ώστε η τόσο φυσιολογική θλίψη μας να κινείται, να βρίσκει μορφή, να μη χρειάζεται πάντα να φωνάζει μόνο μέσα από το σώμα.

‍Το  σώμα μας πενθεί κι αυτό. Και ίσως η αρχή της φροντίδας να βρίσκεται ακριβώς εκεί: στο να πάψουμε να στεκόμαστε απέναντί του,  επειδή πονά μαζί μας.

‍ Γιατί, πριν καν το καταλάβουμε με το μυαλό μας, το έχει ήδη καταλάβει εκείνο.

‍ Με αγάπη,

Αναστασία

‍ ‍

P.S.Για όποιον θέλει να κατανοήσει βαθύτερα αυτή τη σωματική διάσταση του πένθους, θα ήθελα να προτείνω θερμά το βιβλίο της Mary-Frances O’Connor, “The Grieving Body: How the Stress of Loss Can Be an Opportunity for Healing.” Είναι ένα βιβλίο που ενώνει την επιστήμη με την ανθρώπινη εμπειρία με τρόπο βαθιά συμπονετικό και κατανοητό, και βοηθά να δούμε πως αυτό που συμβαίνει στο σώμα μας όταν πενθούμε δεν είναι ούτε υπερβολή ούτε αδυναμία, αλλά μέρος της ίδιας της πραγματικότητας της απώλειας